Oekraïne herbergt volgens zijn eigen opgave aan het Verdrag inzake Biologische Diversiteit 35 procent van de Europese biodiversiteit, en de oorlog tast die natuur aan src:2858 src:2857. BNR meldde op 22 november 2026 onder de kop "Oekraïne verliest uniek natuurkapitaal: oorlog verwoest 35 procent Europese biodiversiteit" dat de oorlog grote schade aan de natuur aanricht src:2856. BNR baseert zich op een reportage van The New York Times van 20 november src:2857. Die kop is te stellig: de 35 procent is volgens de bronnen het aandeel van Oekraïne in de Europese biodiversiteit vóór de schade, geen gemeten verlies src:2857 src:2858 src:2859. Hoeveel er is aangetast, staat hieronder; chemische verontreiniging is daarbij tot nu toe nauwelijks meegerekend.
Wat de 35 procent betekent
- Definitie. Oekraïne beslaat minder dan 6 procent van het gebied van Europa en bezit volgens eigen opgave aan het Verdrag inzake Biologische Diversiteit (CBD) 35 procent van de Europese biodiversiteit, door de ligging met veel migratieroutes en natuurzones src:2858. UNDP noemt hetzelfde cijfer src:2859. De NYT schrijft dat ook, met het CBD en UNDP als bron src:2857.
- Herkomst. Het is een oudere nationale opgave: dezelfde zin staat in het CBD-landenprofiel en in de nationale rapporten van Oekraïne van 2014 en 2018 src:2858. Een methode voor het cijfer geven de bronnen niet. Burgerplatform neemt het daarom over als Oekraïense opgave, niet als gemeten feit.
- Wat er niet staat. In de NYT-tekst staat nergens dat de oorlog 35 procent van de Europese biodiversiteit heeft verwoest src:2857. De BNR-inleiding spreekt van miljoenen wilde dieren die zijn ontheemd of omgekomen src:2856. In de NYT-tekst staat miljoenen alleen bij vee. Het aantal gedode wilde dieren is volgens de NYT niet nauwkeurig te volgen src:2857.
Wat de reportage wel beschrijft
- Netten en draden. Vogels, herten en vossen raken verstrikt in duizenden mijlen antidrone-netten boven wegen in de Donbas en in de dunne glasvezeldraden van sommige drones src:2857.
- Branden. Artillerie, brandwapens, mijnen en neergehaalde drones veroorzaken branden die leefgebieden verwoesten. In mei brandden na neergestorte drones duizenden acres in de Tsjernobyl-zone src:2857.
- Linies. Loopgraven, tankgrachten, mijnenvelden, prikkeldraad en netten verstoren leefgebieden en trekroutes, ook ver van het front, zoals langs de grens met Belarus. Daar zijn volgens de directeur van het Nobel National Park meer dan twintig dode hertachtigen gevonden in de versterkingen src:2857.
- Zwarte Zee. Bioloog Ivan Rusev schat dat in het eerste oorlogsjaar meer dan 50.000 dolfijnen en bruinvissen zijn omgekomen. Dit is zijn eigen schatting; tussen mei en juli telde zijn team 84 kadavers src:2857. Olielekken na aanvallen op een opslagtank met zonnebloemolie doodden duizenden vogels. Ook Oekraïense aanvallen op Russische olie-installaties hebben lekken veroorzaakt src:2857.
- Ecopark. Bij Charkov doodde een Russische glijbom in januari 80 procent van de vogels in de volière van het Feldman Ecopark src:2857.
"It will take several decades to restore all the damage that has been done." Serhiy Premachyuk, directeur van het Sviati Hory National Park src:2857
Natuur die al is aangetast
De schade is niet alleen een dreiging. Volgens Oekraïense en internationale bronnen is al veel natuur geraakt, al geven die bronnen vooral oppervlakten en aantallen locaties, en zelden de mate van schade.
- Beschermde gebieden. Het Oekraïense ministerie telde in november 2023 812 objecten van het natuurreservaatfonds als getroffen (0,9 miljoen hectare) en 514 als bezet (0,80 miljoen hectare) src:2863. In december 2025 meldt het ministerie dat circa 20 procent van de beschermde gebieden is getroffen, waaronder 2,9 miljoen hectare van het Emerald-netwerk, het Europese netwerk van beschermde natuur src:2862. Volgens een presentatie van het ministerie (juni 2026, Wereldbank-programma EU4Environment) bestaat dat netwerk uit 538 locaties met 12,2 miljoen hectare. Van 250 locaties (47 procent, circa 7,2 miljoen hectare) is het gebied bezet, weer bevrijd of ligt het aan de frontlijn; 160 locaties lopen risico op degradatie src:2864. De 47 procent zegt iets over de ligging, niet over de mate van schade.
- Vrijwel vernietigd. Volgens het ministerie zijn twee internationaal beschermde wetlands praktisch vernietigd (de Archipel Grote en Kleine Koetsjoegoeri en de Zeven Vuurtorens-uiterwaard), is de volledige reservaatzone van het Dzjarylhatsj-park (1588 hectare) verwoest en lopen 17 Ramsar-wetlands risico src:2863. Dat is een opgave van de Oekraïense overheid uit 2023. Meerdere reservaten, waaronder Askania-Nova en het Zwarte Zee-biosfeerreservaat, zijn volgens het ministerie bezet src:2862.
- Branden. In de RDNA5 hebben bossen en natuurlijke landschappen onder alle sectoren de grootste schade geleden, met veel minder bosvoorraad en uitstoot door brand src:423. De landschapsbranden alleen gaven volgens het Initiative on GHG Accounting of War 70,3 miljoen ton CO2-equivalent src:35.
- Mijnen en explosieve resten. Volgens het Oekraïense platform Demining Ukraine (februari 2026) is circa 132.076 vierkante kilometer, bijna een kwart van het land, mogelijk besmet met mijnen en explosieve oorlogsresten; ruim 41.924 vierkante kilometer is weer vrijgegeven src:2866. Dat is risicogebied, geen bevestigde besmetting. Ruiming kan volgens de bron decennia duren, en ook bosgordels en waterreservoirs blijven gevaarlijk src:2866. In de RDNA5 staat explosief gevaar apart: 26,7 miljard dollar verlies en 27,6 miljard herstelbehoefte src:423.
- Dammen en water. Na de Kachovka-dam src:2860 meldt het ministerie dat het Oskil-stuwmeer 76 procent van zijn water verloor en het watersysteem daar is weggevaagd src:2862.
- Zwarte Zee. Zeemijnen, scheepvaart en olielekken raken dolfijnen, bruinvissen en vogels, volgens de NYT-reportage src:2857.
Chemische verontreiniging
Naast fysieke schade laat de oorlog giftige stoffen achter in bodem, water en lucht. De VN-speciaal rapporteur voor giftige stoffen stelt dat de giftige gevolgen van militaire activiteiten te weinig aandacht krijgen src:2867.
- Zware metalen en munitieresten. Ontploffingen hebben volgens de rapporteur grote hoeveelheden grond verplaatst, met metaalresten en as erin src:2867. Het Oekraïense ministerie meldt verhoogde concentraties koper, lood en nikkel, verbrandingsproducten en zwavel- en stikstofverbindingen in de bodem src:2862.
- Olie en brandstof. Na een aanval op het olie-depot in Krjatsjki bij Kyiv kwam meer dan 41.000 ton giftige stoffen in de lucht en was de bodemverontreiniging 17 keer de toegestane waarde, meldt het ministerie src:2862. Bij Roebizjne en Sjevjerodonetsk troffen raketten tanks met ammoniak en salpeterzuur src:2862. Het ministerie schat dat circa 3 miljoen ton schadelijke stoffen naar de lucht ging en zich over buurlanden verspreidde src:2862. Het zijn opgaven van de overheid; de methode is niet gecontroleerd.
- Industrie. De staalfabriek Azovstal in Marioepol is vrijwel geheel verwoest; ten minste 57 procent van de constructies is beschadigd. De oude vervuiling uit bijna een eeuw staalproductie (onder meer lood en arseen) is verergerd door oorlogsschade, inclusief vrijgekomen asbest. Door de bezetting is geen onafhankelijk onderzoek mogelijk, dus de omvang is onbekend src:2865. Dit zijn gegevens uit 2022. De rapporteur noemt ook asbest uit verwoeste gebouwen in het algemeen src:2867.
- Water en sediment na Kachovka. Volgens een wetenschappelijke analyse vormt giftige verontreiniging in de blootgelegde sedimenten van de voormalige stuwmeerbodem een weinig opgemerkte langetermijnbedreiging voor zoetwater- en zee-ecosystemen src:2868. De VN-rapporteur noemt meer dan 90.000 ton zware metalen (arseen, nikkel, zink) die zijn losgekomen en beschermde gebieden hebben vervuild src:2867. Dat cijfer verwijst naar een VN-nieuwsbericht; de onderliggende meting is niet gecontroleerd.
- Drones, batterijen en elektronica. Oekraïne noemt een productiecapaciteit van meer dan 8 miljoen FPV-drones per jaar in 2026 src:2871 en van 10 miljoen drones per jaar over alle categorieën (viceminister Kozenko, juni 2025) src:2873. Dat is capaciteit, geen aantal ingezette of neergestorte drones. Een brancheoverzicht noemt minstens 4 miljoen geproduceerd in 2025 en meldt dat het ministerie in november 2026 spreekt van circa 10 miljoen per jaar zonder te zeggen of dat productie of capaciteit is src:2874. Een onderzoeker van de waarnemingsorganisatie CEOBS legt uit dat drones kunststof of koolstofvezel, motoren, elektronica, batterijen en een lading bevatten, en dat neergehaalde drones plastic, elektronica, batterijen en munitieresten achterlaten die bodem, grondwater en landbouwgrond kunnen vervuilen. Zijn advies is dronepuin als gevaarlijk afval te behandelen en niet te verbranden src:2870. Onderzoekers noemen bij ontplofte drones behalve lithium ook koper, kobalt, mangaan en nikkel, en zeggen dat nog niet is onderzocht hoeveel giftige elementen in elk dronemodel zitten; een agronoom ziet in de lithiumbatterijen de grootste schade voor land en landbouw. Dat is zijn oordeel src:2869. Bodemonderzoek van de Royal Agricultural University en de universiteit van Soemy (meer dan 8.000 monsters) vond cadmium, kobalt, koper, zink en nikkel, met de hoogste waarden bij uitgebrande tanks en neergestorte drones en helikopters, niet in bomkraters; het onderzoek is nog niet gepubliceerd src:2872. Wat zulke apparatuur in het algemeen bevat, volgens bronnen die niet over drones gaan: de WHO noemt lood en cadmium in printplaten, cadmium, nikkel, lithium en lood in batterijen, en broomhoudende brandvertragers in elektronisch afval src:2876. Lithium-ionbatterijen bevatten fluorhoudende stoffen: LiPF6 als elektrolytzout, dat onder meer fluorwaterstof vormt, en polyvinylideenfluoride (een PFAS) als bindmiddel; de zorg betreft in die bron vooral recycling src:2877. Een wetenschappelijk artikel stelt dat drones weinig aandacht hebben gekregen als bron van elektronisch afval src:2875. Voor glasvezelkabel van drones, dat fluorpolymeren kan bevatten, zijn alleen voorlopige schattingen van activisten gevonden (4.000 tot 13.000 ton afval in 2024 en 2025) src:2869.
Ontbreekt in de kostenramingen. De RDNA5 noemt de gezondheidsgevolgen van vervuiling uit beschadigde infrastructuur kwalitatief (de vervuiling zal waarschijnlijk decennialang chronische ziekten veroorzaken), maar noemt geen bedrag voor sanering van bodem en water. De herstelbehoefte van 3,1 miljard dollar gaat over bosherstel en de capaciteit van het ministerie src:423. Het Oekraïense ministerie telt wel posten voor luchtschade (967 miljard hryvnia) en vervuiling van water (117,8 miljard hryvnia, ongeveer 2 procent van 6,01 biljoen); een post van 1,29 biljoen staat zonder label op de pagina. Het ministerie zegt dat het alleen bevestigde verliezen in gebied onder Oekraïens gezag telt, en dat de volle omvang pas na bevrijding en volledige beoordeling bekend wordt src:2862. De chemische verontreiniging ontbreekt dus grotendeels in de internationale raming en is bij de Oekraïense raming slechts deels zichtbaar. Voor vervuiling door drones, batterijen en elektronica is in geen van deze ramingen een post gevonden, en in de bronnen hierboven ook geen kwantificering van de batterijvervuiling; dat blijft een open punt.
Wat de officiële schattingen wel en niet meten
- Wereldbank, EU en VN (RDNA5). Voor het milieu en de bossen raamt de vijfde Rapid Damage and Needs Assessment (februari 2026, tot en met december 2025) 2,0 miljard dollar directe schade, 36,0 miljard dollar verlies en 3,1 miljard dollar herstelbehoefte over 2026 tot en met 2035 src:423. Het verlies omvat volgens de tekst onder meer minder houtproductie, biodiversiteit en ecosysteemdiensten, door onbereikbare mijnenvelden, verbrand landschap, luchtvervuiling en het verlies aan leefgebied door de Kachovka-dam src:423. Er staat geen aparte waarde voor biodiversiteit. De herstelbehoefte gaat vooral over bosherstel en de capaciteit van het ministerie src:423. Ter vergelijking: het totaal is 195,1 miljard dollar schade, 666,7 miljard verlies en 587,7 miljard herstelbehoefte src:423. Een werkgroep van onderzoekers en natuurorganisaties merkt op dat RDNA5 ecologische schade in brede categorieën groepeert en biodiversiteit alleen in een algemene opmerking noemt src:2861. Dat is hun oordeel, geen officiële schatting.
- Oekraïense overheid. Volgens de State Environmental Inspectorate en het ministerie bedraagt de bevestigde milieuschade na vier jaar 6,01 biljoen hryvnia, ruim 150 miljard dollar src:2859 src:2862. Daarvan is 3,63 biljoen (circa 60 procent) de waardering van vernietigde natuurreservaatgebieden src:2862. Dat is bijna vier keer zoveel als de 38,0 miljard dollar die RDNA5 voor milieuschade en -verlies samen noemt src:423. RDNA5 noemt geen aparte waarde voor natuurgebieden; of dat het verschil verklaart, zeggen de bronnen niet. De methode van beide ramingen is niet gecontroleerd.
- Uitstoot. Het Initiative on GHG Accounting of War schat de oorlogsgerelateerde uitstoot over vier jaar (tot 23 februari 2026) op 311,4 miljoen ton CO2-equivalent: oorlogvoering 114,1, landschapsbranden 70,3 en wederopbouw 73,3 miljoen ton src:35. Met een sociale kostprijs van 185 dollar per ton komt de klimaatschade volgens het initiatief op ruim 57 miljard dollar. Oekraïne wil die claim indienen bij het internationale claimsmechanisme src:35.
- Kachovka-dam. Na de doorbraak op 6 juni 2023 viel volgens de VN-milieubeoordeling duizenden vierkante kilometers stuwmeer en wetland droog. Een volwassen watersysteem werd een beginnend riviersysteem, en veel schade is zeer waarschijnlijk onomkeerbaar src:2860. Effecten op biodiversiteit en soorten bleven in die beoordeling bewust buiten beschouwing src:2860.
Samengevat: de natuur komt in de rekening van oorlog voor als bosschade, uitstoot en deels vervuilde grond, maar de waarde van soorten en ecosystemen als zodanig is nergens apart geraamd, en de chemische verontreiniging ontbreekt grotendeels in de internationale raming. Dat zegt niets over de omvang van de schade; het zegt dat ze niet is gemeten.
Burgerplatform-visie
Dit is een visie, geen feit. De bronnen dragen de feiten hierboven; de conclusies zijn van Burgerplatform.
- Een volledige MKBA van oorlog telt meer dan militaire uitgaven en wederopbouw. Natuurkapitaal en biodiversiteit horen erbij, naast uitstoot, chemische bodem- en watervervuiling en menselijk leed. De cijfers hierboven laten zien dat die posten nu ontbreken of in één regel verdwijnen. Het eerdere dossier over de kosten van oorlogsvoorbereiding ana:60 gebruikt voor de kosten van oorlog nu de RDNA5-totalen src:423.
- Natuur is niet alleen een bedrag. Nederland rekent al met natuurlijk-kapitaalrekeningen volgens de internationale SEEA-systematiek: het CBS raamt de gebruikswaarde van ecosystemen in 2022 op 15,1 miljard euro per jaar src:168. Burgerplatform wil dat een MKBA van oorlog zulke rekeningen ook voor oorlogsgebieden gebruikt. Daarnaast hoort een niet-monetaire indicator zoals de Living Planet Index, die CBS voor Nederland berekent src:18. Natuur heeft ook intrinsieke waarde en mag nooit alleen in euro's worden uitgedrukt.
- Fysieke basis meewegen. De schade zit ook in landbouwgrond, water, dammen en energie. RDNA5 raamt voor landbouw 12,1 miljard dollar schade en 78,0 miljard verlies, voor water en riolering 7,8 miljard schade, voor energie 24,8 miljard schade, en 26,7 miljard verlies door explosieve resten src:423. Dat zijn dezelfde hulpbronnen waar de natuur van afhangt.
- Wegwerpwapens en afval. Als miljoenen drones per jaar met batterijen en elektronica worden ingezet en veel ervan één keer worden gebruikt, hoort een volledige MKBA van oorlog ook te vragen wat dat aan afval en giftige stoffen achterlaat. De bronnen geven daar nog geen aantallen en geen bedragen voor; dat is voor Burgerplatform een reden om de vraag te stellen en niet om een bedrag te noemen.
- Bronaanpak. Voorkomen is in de MKBA-logica van Burgerplatform goedkoper dan herstellen: diplomatie en conflictpreventie horen als bronaanpak in de afweging, naast afschrikking. De bronnen tonen de omvang van de rekening achteraf. Wat voorkomen had gekost, is niet geraamd. Bij ana:60 is geen kosten-batenstudie van diplomatie gevonden, dus die vergelijking ontbreekt nog. De Russische invasie is de aanleiding van deze schade; dat verandert niets aan de vraag welke posten een volledige rekening moet bevatten.
Open vragen
- Hoeveel van de Oekraïense biodiversiteit is feitelijk verloren, en welke monitoring bestaat daarvoor, nu inspecties en registers beperkt zijn src:2861?
- Waarom ligt de Oekraïense raming van de milieuschade bijna vier keer zo hoog als die van RDNA5 src:2862 src:423, en wie raamt de saneringskosten van bodem, sediment en water?
- Hoeveel dronepuin met batterijen en elektronica ligt er in de velden, wat komt daaruit vrij, en wie raamt dat src:2870 src:2872?
- Welke chemische verontreiniging blijkt er na bevrijding en onderzoek van bezette gebieden, zoals Marioepol src:2865?
- Kunnen Nederlandse en Europese besluiten over defensie-uitgaven en steun aan Oekraïne een natuurtoets krijgen?
Eerder schreef Burgerplatform over de stand van het Oekraïne-debat art:2092, over de rol van een Nederlands wapenbedrijf aan het front art:2295 en over het klimaat als vergeten kostenpost van oorlog art:1427.